نقد داستان کوتاه “فریاد” اثر سمیه رضایی
داستان «فریاد» از آن دست داستانهایی است که در ظاهر دربارهی یک اتفاق ساده و روزمره است: پسربچهای در یک مجتمع مسکونی، نگران پیرزنی میشود که چند روز است پشت پنجرهی خانهاش پیدایش نیست؛ تلاش میکند با او ارتباط برقرار کند، صدایش میزند، برایش دلواپس میشود و سرانجام با فریادی بلند، دیگران را متوجه وضعیت او میکند.
اما این اتفاق ظاهراً ساده، در لایههای عمیقتر خود، مجموعهای از مسائل پیچیدهتر را بازگو میکند: مهاجرت، تنهایی، فرسایش، فراموشی و زوال، بیپناهی و از همه مهمتر، گسست تدریجی پیوندهای انسانی در جامعهای که آدمهایش، با وجود زندگی در فاصلههای چندمتری از یکدیگر، از جهان هم بیخبرند.
نویسنده برای روایت این وضعیت، به جای آنکه سراغ حادثهای بزرگ یا بحرانی استثنایی برود، سه زندگی را در یک نقطهی مشترک به هم میرساند: یک پنجره، یک روز بارانی و فریادی بلند از بالکن یک مجتمع مسکونی.
و مهمترین امتیاز داستان همین است: فریاد، صرفاً صدای یک کودک برای نجات یک پیرزن نیست؛ صدای انسانی است که در میان انبوه صداهای محیط صنعتی، سکوت خانواده و بیاعتنایی جهان اطراف، سرانجام تصمیم میگیرد دیگری را ببیند.
داستان از نظر ساختار نیز هوشمندانهتر از چیزی است که در برخورد نخست به نظر میرسد. روایت در سه بخش پیش میرود و بهتدریج از جهان محدود و عاطفی پسربچه، به جهان مردی گرفتار در بحران اقتصادی و سپس به صحنهای میرسد که سرنوشت شخصیتها را در یک قاب مشترک قرار میدهد.
انسان در جستوجوی خانه، تعلق و دیگران
یکی از مهمترین لایههای انسانشناختی داستان، تقابل دو جهان فرهنگی است: روستا و شهر.
پسربچه و خانوادهاش از روستا به شهرک صنعتی مهاجرت کردهاند. اما این جابهجایی صرفاً انتقال از یک موقعیت جغرافیایی به موقعیتی دیگر نیست. آنها در واقع از یک جامعهی زیست انسانی به نظامی سرد و خشک پرتاب شدهاند؛ از جهانی که در آن روابط اجتماعی، طبیعت، کار و زندگی خانوادگی درهمتنیدهاند، به جهانی آمدهاند که در آن، تمام عناصر از دیگری جدا افتاده است.
در خاطرات پسر، روستا فقط یک مکان جغرافیایی نیست. روستا مجموعهای از تجربههای حسی و عاطفی است: تاکستان، جعبههای انگور، تراکتور، صدای مادر در آشپزخانه، پدر در مزرعه، نسیم خنک، پونه و آب جاری.
این جزئیات اهمیت زیادی دارند؛ زیرا نویسنده به جای آنکه مستقیماً از دلتنگی پسر برای روستا حرف بزند، جهان ازدسترفتهی او را از طریق حافظهی حسی بازسازی میکند.
پسر در خیالش خود را در روستا تصور میکند. در این تصورات، خانواده هنوز یک کل منسجم است؛ پدر و مادر هر دو حضور دارند و زندگی، با همهی سختیهایش، ریتم و معنای مشخصی دارد.
در مقابل، شهرک جدید چیزی جز ساختمانهای بیروح، کارخانهها، آسمان تیره، باران و پنجرههای بسته نیست.
این تقابل را نباید به ستایش سادهانگارانهی روستا و نکوهش شهر تقلیل داد. مسئله، تفاوت در کیفیت روابط انسانی است. در روستا، پسر خود را جزئی از یک شبکهی زنده و معنادار احساس میکند؛ ولی در شهرک، او در آپارتمانی زندگی میکند که اعضای خانوادهاش در آن حضور فیزیکی ندارند، هرچند هنوز از نظر عاطفی به آنها وابسته است.
حتی غذا نیز در این دو جهان معنای متفاوتی دارد. غذای روستا با حضور مادر، بوی آشپزخانه و انتظار برای بازگشت پدر همراه است؛ غذای شهرک، لقمهای نان و پنیر دستنخورده و ماکارونی سردی است که تنهایی او را برجسته میکند.
این تقابل در سطحی عمیقتر به مفهوم «خانه» میرسد.
خانه الزاماً همان جایی نیست که انسان در آن سکونت دارد. خانه جایی است که در آن شناخته میشود، صدایش میکنند، منتظرش میمانند و حضورش برای دیگری اهمیت دارد. پسر به لحاظ مکانی در شهر زندگی میکند، اما از نظر عاطفی هنوز در روستاست.
«او خانهاش را گم نکرده؛ معنای خانه را از دست داده است.»
پیرزن؛ حافظهی زندهی یک جهان ازدسترفته
ورود پیرزن به زندگی پسر، حتی از دورتر، نقطهی مهمی در این جابهجایی فرهنگی است.
پیرزن نیز در موقعیتی از تنهایی و بیپناهی قرار دارد، اما برخلاف خانوادهی پسر، تنهایی او با کهولت سن و اختلال حافظه همراه شده است.
نکتهی ظریف داستان این است که پیرزن برای پسر صرفاً یک همسایهی مهربان نیست. او بهتدریج جای خالی بخشی از جهان عاطفی ازدسترفتهی پسر را پر میکند.
پیرزن با او حرف میزند، نگران سرماخوردن اوست، از او دربارهی غذا میپرسد و حتی دربارهی گلهایش سؤال میکند. این رفتارها همان مراقبتهای روزمرهای هستند که پسر از مادرش به یاد دارد.
در حقیقت، پسر در پیرزن چیزی از مادرش را پیدا می کند؛ نه به این معنا که این دو شخصیت کاملاً جایگزین یکدیگر شدهاند، بلکه به این معنا که رابطهی آنها از نیاز به مراقبت و دیدهشدن شکل گرفته است.
و این یکی از بنیادیترین نیازهای انسانی است: نیاز به اینکه کسی متوجه وجود ما باشد.
پیرزن شاید نام پسر را نداند، شاید خاطراتش را از دست بدهد، اما میتواند نگران او باشد. پسر نیز شاید نتواند کاری برای پیرزن انجام دهد، اما غیبت او را احساس میکند.
این رابطه از نظر انسانشناختی بدلیل نشان دادن نوعی خویشاوندی غیرخونی بسیار ارزشمند است. آدمها میتوانند در اثر مراقبت، همدلی و تکرار رفتارهای کوچک روزمره، به خانواده ی یکدیگر تبدیل شوند.
خانه یا زندان؟
یکی از مهمترین تصاویر داستان، بسته بودن در خانهی پیرزن است. دخترش در را به روی او قفل میکند تا از خانه خارج نشود. این رفتار ظاهراً با هدف مراقبت انجام میشود، اما در عمل پیرزن را از جهان بیرون جدا میکند.
پسربچه نیز تقریبا در چنین وضعیت مشابهی توسط پدر و مادرش رها شده است.
تناقض انسانشناختی موضوع این است که مراقبت، وقتی با سلب اختیار همراه شود، میتواند به شکل دیگری از زندانی کردن انسان تبدیل شود.
پیرزن نه فقط از خیابان و مغازه و نانوایی محروم شده، بلکه از حق تصمیمگیری دربارهی زندگی خودش محروم شده است.
جملهی او دربارهی اینکه نمیتواند تا سر کوچه برود و قدمی بزند، در ظاهر شکایتی ساده است؛ اما در واقع بیانگر محرومیت از ابتداییترین شکل آزادی انسانی است.
در این داستان، حتی باز کردن پنجره نیز معنایی فراتر از یک حرکت فیزیکی دارد. پنجره تنها راه ارتباط پیرزن با بیرون است؛ مرزی میان زندگی محصورشدهی او و جهانی که هنوز به آن تعلق دارد.
از این منظر، پنجره در داستان به یکی از مهمترین نمادهای اثر تبدیل میشود: امکان ارتباط با دیگری، در شرایطی که تمام راههای ارتباطی دیگر بسته اند.
فروپاشی پیوندهای اجتماعی
داستان از مرز خانهها و دیوارها فراتر میرود و در پس زمینهی آن، با تصویری نسبتاً دقیق از یک جامعهی کارگری و حاشیهنشین مواجهیم؛ جامعهای که در آن مناسبات اقتصادی، نه فقط شرایط معیشت، بلکه روابط خانوادگی، عاطفی و اجتماعی را نیز تعیین میکنند.
شهرک داستان، یک شهرک مسکونی معمولی نیست. هویت آن با کارخانههای اطراف تعریف میشود. کارخانهها در همهجا حضور دارند؛ در افق، در صداها، در آلودگی هوا، در ساعات کار، در تعطیلی اجباری مدرسه و حتی در روابط اعضای خانواده.
در چنین محیطی، کارخانه فقط محل اشتغال نیست؛ مرکز ثقل زندگی اجتماعی است.
اما نکتهی مهم این است که کارخانه، با وجود این نقش محوری، نه تنها به رفاه و امنیت ساکنان منجر نشده است، بلکه سیاهیاش در حال نابود کردن پیوندهاست.
پدر و مادر پسر، هر دو کار میکنند. پدر درگیر مناسبات سخت کارگری است و مادر نیز کم و بیش همین وضعیت را دارد. پسر در خانه تنها مانده و حتی برای تماس تلفنی با خانواده محدودیت دارد؛ زیرا پدر به او گفته فقط در مواقع ضروری زنگ بزند تا سرکارگر متوجه نشود و برایش دردسر ایجاد نکند.
این جزئیات کوچک، بهخوبی نشان میدهند که مناسبات قدرت در محیط کار، چگونه تا درون خانه و روابط خانوادگی ادامه دارند و پیوندها را تحت تاثیر قرار می دهند. سرکارگر فقط بر ساعات کاری پدر تسلط ندارد؛ به شکلی غیرمستقیم بر امکان ارتباط پدر و مادر و فرزند نیز اثر میگذارد.
در چنین وضعیتی، امرار معاش، بخشی از نیازهای عاطفی انسان را سرکوب می کند.
در واقع، مسئله فقط فقر مالی نیست؛ مسئله، فقر زمان، فقر حضور و فقر امکان مراقبت و رابطهی انسانی است.
مادر برای تأمین زندگی کار میکند، پدر برای حفظ شغلش ناچار به تحمل تحقیر است و کودک، هزینهی این وضعیت را با تنهایی میپردازد.
این همان چیزی است که میتوان از آن به نفوذ مناسبات شغلی به حوزهی بازتولید اجتماعی و خانوادگی تعبیر کرد؛ یعنی محیط کار، شرایطی ایجاد میکند که حتی مراقبت از اعضای خانواده نیز دشوار میشود.
چهرهی دیگر طبقهی کارگر
در بخش دوم داستان با ورود پرویز، زاویهی دید تغییر میکند و این امکان را میدهد که همان شهرک را از چشم فرد دیگری ببینیم.
پرویز مردی است که برای دستیابی به شغل و زندگی بهتر، از موقعیت قبلی خود دل کنده و به شهرک آمده است. او به امید شغل در کارخانه، به امید خانه و زندگی و با تکیه بر وعدههایی که به او داده شده، وارد این جهان شده است.
اما در کمتر از یک سال، بیکار و حالا در آپارتمانی گرفتار است که نه به آن تعلق دارد و نه می تواند از آن جهان خارج شود.
تفاوت مهم پرویز با پسر این است که او از فقدان جهان قبلی خود، آگاهانه و با نوعی حسرت و خشم حرف میزند.
پسر دلتنگ روستاست؛ ولی پرویز از تصمیمی که برای مهاجرت گرفته پشیمان و خشمگین است.
اگرچه هر دو قربانی یک وضعیتاند، اما واکنش روانیشان متفاوت است.
پسر به خاطره پناه میبرد؛ پرویز به خشم، سیگار، بیحوصلگی و انکار.
در این بخش، جملهی نسرین دربارهی آپارتمانی بهتر در جایی بهتر و زندگی بهتر، اهمیت دارد. این جمله نشان میدهد که مهاجرت برای آنها فقط جابهجایی شغلی نبوده، بلکه نوعی سرمایهگذاری عاطفی و اقتصادی نیز بوده است؛ سرمایهگذاری پوچی که شکست خورده است.
پرویز نه فقط شغلش را از دست داده، بلکه اعتبار تصمیمی را هم که در برابر همسرش گرفته بود از دست داده است.
از این جهت، بیکاری در داستان صرفاً یک وضعیت اقتصادی نیست؛ و به بحران هویت مردانه، احساس شکست و فروپاشی اعتماد به نفس نیز پیوند میخورد.
وعدهی توسعه یا واقعیت فرسایش
یکی از ظریفترین انتخابهای نویسنده، قرار دادن چند کارخانه در کنار هم و در مجاورت محل زندگی آدم هاست.
کارخانههای صنعتی نزدیک هم در آن منطقه و خصوصا نزدیکی آنها به شهرک مسکونی، تصویری از یک زیستبوم صنعتی میسازند. اما این صنعت برخلاف تصور رایج از توسعه، در این داستان الزاماً مولد امنیت و آسایش نیست.
صدا و دود کارخانه ها در شهرک میپیچد، کارگران را وسوسه و جذب می کنند و بعد تعدیل می کنند، اعضای خانوادهها را از هم دور میکنند و شکلگیری آلودگی و تاریکی محیط به نوعی استعاره ای از تاثیر روحی و فرسودگی است.
در واقع، داستان یک تناقض اجتماعی را به تصویر میکشد: انسانهایی که برای بقا به صنعت وابستهاند، و همزمان در معرض آسیبهای ناشی از همان نظام صنعتی قرار دارند.
این تناقض را میتوان در آسمان سیاه داستان نیز دید.
آسمانی که چنان تیره است که روز و شب را، ابر و آفتاب را نمیتوان تشخیص داد، و این موضوع صرفاً یک وضعیت جوی نیست. این تصویر با تیرگی زندگی شخصیتها همخوانی پیدا کرده است.
فواصل
یکی از موفقترین وجوه جامعهشناختی داستان، نشان دادن تضاد میان نزدیکی مکانی و فاصلهی اجتماعی است.
پیرزن در ساختمانی روبهروی پسر زندگی میکند. فاصلهی آنها فقط چند متر است. پسر میتواند پنجرهاش را ببیند، صدایش را بشنود و حتی با پرتاب صدف به شیشه توجهش را جلب کند. با این حال، همین چند متر فاصله، گاهی به اندازهی فاصلهی دو جهان است.
در چنین شهرکی، افراد در کنار یکدیگر زندگی میکنند، اما الزاماً از وضعیت هم خبر ندارند. این همان مسئلهای است که جامعهشناسان شهری از آن به تضعیف روابط و فرسایش سرمایهی اجتماعی تعبیر میکنند.
بااینحال، نویسنده به شکلی هوشمندانه نشان میدهد که این همبستگی کاملاً از میان نرفته است.
پسر با وجود سن کم، نسبت به وضعیت پیرزن احساس مسئولیت میکند. او چیزی را میبیند که دیگران ندیدهاند یا به آن توجه نکردهاند.
از این نظر، داستان در عین نمایش فروپاشی پیوندهای اجتماعی، امکان بازسازی آنها را نیز نشان میدهد.
نویسنده جامعهای را تصویر نمیکند که در آن همه انسانها بیعاطفهاند؛ بلکه جامعهای را نشان میدهد که ساختار زندگیاش، فرصت و امکان رابطه را از انسانها گرفته است.
آزادی و مسئولیت در برابر دیگری
عمیقترین لایهی داستان به فلسفهی اخلاق اشاره دارد؛ بهویژه در نسبت میان انسان و دیگری.
داستان یک پرسش ساده اما بنیادی را مطرح میکند: وقتی دیگری در معرض رنج و آسیب قرار دارد، مسئولیت ما در برابر او چیست؟
این پرسش در تمام داستان مطرح است، اما به شکل مستقیم و خطابهای مطرح نمیشود. نویسنده آن را از طریق رفتار شخصیتها پیش میبرد.
برخلاف برخی رویکردهای اخلاقی که بر روابط متناسب با محاسبهی سود و زیان تأکید میکنند، توجه به رابطهی انسانی، آسیبپذیری و نیازهای دیگران، در این داستان اهمیت دارد.
پیرزن از نظر اجتماعی و خانوادگی به حاشیه رانده شده، دخترش با هدف مراقبت، او را در خانه حبس کرده؛ اما این مراقبت بیشتر به کنترل شباهت دارد تا توجه به نیازهای واقعی انسان.
پسر، در مقابل، هیچ وظیفهی رسمی یا نسبت خویشاوندی با پیرزن ندارد. نه مسئول نگهداری اوست، نه از نظر حقوقی یا اجتماعی، تکلیفی دارد، بااینحال، اوست که به وضعیت پیرزن اهمیت می دهد و احساس وظیفه می کند. به نبودن پیرزن حساس است؛ به پنجرهی بستهاش نگاه میکند؛ صدای او را در ذهنش بازسازی میکند؛ برایش غذا و نگرانیهای روزمره را به یاد میآورد و سرانجام هنگامی که احتمال خطر را احساس میکند، دست به کاری میزند.
این رفتار در واقع، شکل ابتدایی اما اصیل اخلاق مراقبت است.
پسر پیش از آنکه دربارهی مسئولیت خود فکر کند، نسبت به رنج دیگری حساس است که شاید به فطرت هنوز نیالوده اش برمی گردد.
پیرزن داستان، حتی در غیاب فیزیکیاش، پسر را خطاب قرار میدهد، صدای او در ذهن پسر ادامه پیدا میکند و همین صداست که اجازه نمیدهد پسر بیتفاوت بماند.
نکتهی ظریفتر این است که پسر بهرغم آنکه خودش از مراقبت محروم مانده، توانایی مراقبت از دیگری را از دست نداده است.
و این یکی از انسانیترین تناقضهای جهان داستان است: کودکی که کسی را ندارد تا در لحظهی نیاز کنارش باشد، اما خودش به پناه دیگری تبدیل میشود.
موقعیت پیرزن یک مسئلهی اخلاقی و فلسفی دیگر را پیش میکشد: مرز میان مراقبت و محدود کردن آزادی.
دختر پیرزن در را به روی او قفل میکند. از خلال صحبتهای پیرزن میفهمیم که او گاهی فراموش میکند شیر گاز را ببندد و ممکن است خطرآفرین باشد.
بنابراین نگرانی دختر بیاساس نیست. این نکته مهم است؛ زیرا داستان اگر دختر را صرفاً شخصیتی بیرحم و بیعاطفه نشان میداد، مسئله به تقابل سادهی خیر و شر تقلیل پیدا میکرد. اما وضعیت پیچیدهتر از این است.
پیرزن واقعاً آسیبپذیر است. دخترش احتمالاً درگیر کار و زندگی است و مسئولیت نگهداری از مادر نیز بر دوشش سنگینی میکند. در چنین وضعیتی، قفل کردن در ممکن است از دل ترس و درماندگی بیرون آمده باشد.
اما آیا ترس از حادثه، مجوز سلب کامل آزادی دیگری است؟
داستان پاسخ نظری به این مسئله نمیدهد، اما موقعیت را بهگونهای میسازد که خواننده ناچار شود به آن فکر کند. و آنچه مهم است همین ردپای پررنگ داستان، در ذهن مخاطب است که مدتها پس از خوانش داستان، درگیرش می کند.
دختر پیرزن نیز میتواند یکی دیگر از قربانیان شرایط اجتماعی و اقتصادی باشد؛ انسانی که شاید نه فرصت کافی برای مراقبت از مادرش دارد و نه امکانات لازم برای سپردن این مراقبت به دیگری.
البته این احتمالات، رفتار دختر را از نظر اخلاقی توجیه نمیکند. و داستان دقیقاً در همین منطقهی خاکستری انسانی، ارزش پیدا میکند.
فریاد؛ لحظهی خروج از انفعال
عنوان داستان، «فریاد»، از نظر فلسفی ظرفیت معنایی بی نظیری دارد.
فریاد پسر صرفاً واکنشی هیجانی به یک حادثه نیست. او پیش از این فریاد، بارها در موقعیت انفعال قرار گرفته است.
او منتظر است مادر از کارخانه برگردد، پدر به تلفنش پاسخ بدهد، پیرزن پنجره را باز کند و جهان دوباره به وضعیت آشنای قبلی خود بازگردد.
اما هیچکدام اتفاق نمیافتد.
او حتی نمیتواند بهراحتی با پدر تماس بگیرد. تماس تلفنی برایش به مسئلهای وابسته به ضرورت و اجازه تبدیل شده است.
پرتاب صدفها به پنجره نیز تلاشی برای شکستن همین وضعیت انفعال است.
او در ابتدا با صدای آرام پیرزن را صدا میزند، سپس بلندتر. وقتی پاسخی نمیگیرد، به دنبال راه دیگری میرود و سرانجام جیغ میکشد.
در این نقطه، فریاد نوعی کنش است؛ لحظهای که شخصیت از انتظار کشیدن دست میکشد و برای تغییر وضعیت موجود اقدام میکند.
پسر در زندگی خود، قدرت چندانی ندارد. نه بر وضعیت شغلی والدینش تسلط دارد، نه بر محل زندگی، نه بر برنامهی روزانه و نه حتی بر امکان ارتباط با دیگران.
اما در مواجهه با خطر پیرزن، کنشگر میشود.
او شاید نتواند جهان خودش را تغییر دهد، اما میتواند برای نجات دیگری کاری انجام دهد.
این تغییر موقعیت، از نظر دراماتیک نیز بسیار مهم است؛ زیرا شخصیت از یک کودک منتظر و منفعل به انسانی مسئول و تصمیمگیرنده تبدیل میشود.
فراموشی و مسئلهی هویت
فراموشی پیرزن نیز یکی از عناصر مهم داستان است. پیرزن چیزهایی را از یاد میبرد؛ روشن کردن اجاق، بستن شیر گاز و شاید بسیاری از امور روزمره. اما داستان به شکل ظریفی نشان میدهد که از دست رفتن حافظه، لزوماً به معنای از بین رفتن تمام وجوه انسانی نیست.
پیرزن هنوز میل به ارتباط دارد، هنوز میخواهد از خانه بیرون برود، هنوز به پسر توجه میکند و هنوز از جزییات زندگی حرف میزند.
به عبارت دیگر، او صرفاً یک بیمار مبتلا به فراموشی نیست؛ انسانی است که با وجود زوال حافظه، همچنان خواستهها، عواطف و شأن انسانی خود را دارد.
در اینجا میتوان به تمایز میان حافظه و هویت اشاره کرد.
هویت انسان فقط مجموعهای از خاطراتی نیست که به یاد میآورد. انسان حتی زمانی که بخشی از خاطراتش را از دست میدهد، همچنان دارای خواستهها، احساس، نیاز و حق برخورداری از احترام است.
داستان، با قرار دادن پیرزن در مرکز یک رابطهی عاطفی، اجازه نمیدهد بیماری او تمام هویتش را ببلعد.
و این انتخاب از نظر اخلاقی و فلسفی قابل توجه است.
سه روایت، یک حادثه
از منظر تکنیک داستان کوتاه، «فریاد» اثری قابل اعتناست؛ بهخصوص در زمینهی طراحی ساختار، مدیریت اطلاعات، شخصیتپردازی غیرمستقیم و استفاده از عناصر ایده محور.
داستان در سه بخش تنظیم شده است و هر بخش، قسمتهایی از واقعیت را آشکار میکند.
بخش نخست از منظر پسربچه روایت میشود که این شروع همراه با آسمان سیاه و باران و انتظار، از نظر فضاسازی موفق است؛ زیرا خواننده پیش از آنکه اطلاعات دقیقی دربارهی شخصیتها و موقعیت آنها داشته باشد، وارد وضعیت کلی داستان میشود.
ما ابتدا با یک انتظار مواجهیم: چرا پیرزن پنجره را باز نمیکند؟
سپس بهتدریج درمییابیم که پسر و پیرزن، پیشتر ارتباطی عاطفی برقرار کردهاند.
نویسنده اطلاعات مربوط به این رابطه را از طریق خاطره و گفتوگوهای پراکنده در اختیار خواننده میگذارد. به این ترتیب، رابطهی دو شخصیت به جای آنکه با توضیح مستقیم معرفی شود، در ذهن خواننده شکل میگیرد.
این شیوه، از نظر روایتشناسی، استفادهی مؤثر از گذشتهنگری است. اما گذشتهنگریها صرفاً برای انتقال اطلاعات نیستند؛ هرکدام بخشی از وضعیت عاطفی فعلی پسر را توضیح میدهند.
برای مثال، خاطرهی نخستین برخورد با پیرزن، خاطرهی غذا خوردن، صحبت دربارهی گلدانها و یادآوری صدای او، همگی باعث میشوند غیبت پیرزن برای خواننده نیز اهمیت پیدا کند.
در واقع نویسنده ابتدا رابطه را میسازد و سپس فقدان آن را به نمایش میگذارد.
این ترتیب بسیار مهم است. اگر خواننده از ابتدا هیچ شناختی از رابطهی این دو نداشت، نگرانی پسر ممکن بود صرفاً یک کنجکاوی کودکانه به نظر برسد. اما اکنون میفهمیم که او در حال از دست دادن یکی از معدود پیوندهای عاطفی خود در محیط جدید است.
در بخش نخست، نویسنده از تعلیق کلاسیک مبتنی بر حادثه استفاده نمیکند. پرسش اصلی این نیست که چه اتفاقی قرار است بیفتد، بلکه این است که آیا پیرزن هنوز آنجاست؟ آیا صدای پسر را میشنود؟ آیا اتفاقی برایش افتاده است؟ این نوع تعلیق با تأخیر در پاسخگویی و تکرار یک موقعیت ساخته میشود.
پسر بارها به پنجره نگاه میکند. پنجره باز نمیشود. صدایی نمیآید. پرده تکان نمیخورد.
در نتیجه، یک عنصر معمولی معماری به مرکز ثقل تعلیق داستان تبدیل میشود.
این انتخاب، بهویژه در داستان کوتاه، مؤثر است؛ زیرا نویسنده بدون نیاز به حادثههای متعدد، خواننده را درگیر یک پرسش واحد نگه میدارد.
تعلیق داستان، از جنس حادثه نیست؛ از جنس انتظار است.
در بخش دوم که روایت به پرویز منتقل میشود، این تغییر، یکی از مهمترین تصمیمهای ساختاری نویسنده است. پرویز در نگاه اول شخصیتی جدا از داستان قبلی به نظر میرسد. او مردی بیکار، خسته، عصبانی و گرفتار مشکلات زندگی زناشویی است. اما بهتدریج درمییابیم که او نیز بخشی از همان جهان اجتماعی است که پسر و پیرزن در آن زندگی میکنند.
این جابهجایی زاویهی دید باعث میشود داستان از محدودهی تجربهی فردی یک کودک خارج شود و به تصویری چندوجهی از یک محیط اجتماعی برسد.
نکتهی قابل توجه این است که پرویز نیز در وضعیت انتظار و تعلیق زندگی میکند؛ اما انتظار او ماهیتی متفاوت دارد.
پسر منتظر بازگشت یک رابطهی عاطفی است و پرویز در حسرت بازگشت امنیت شغلی و زندگی ازدسترفته.
پسر به پنجره نگاه میکند؛ پرویز به دیوار خالی.
پسر صدای پیرزن را در ذهنش میشنود؛ پرویز صدای نسرین را در ذهن خود مرور میکند.
هر دو با نوعی غیبت مواجهاند.
در واقع، دو بخش نخست از طریق یک وضعیت مشترک به هم متصل میشوند: انسانهایی که در جهان خود تنها ماندهاند و نمیتوانند بهراحتی با دیگری ارتباط برقرار کنند.
در بخش سوم، مسیرهای داستانی به یکدیگر میرسند.
پیرزن به آمبولانس منتقل میشود. پسر، پرویز، دختر پیرزن و نیروهای اورژانس در یک صحنه قرار میگیرند که از نظر ساختاری نقش گرهگشایی را دارد، اما نویسنده از ارائهی یک پایان کاملاً توضیحی پرهیز میکند.
ما دقیقاً نمیدانیم وضعیت نهایی پیرزن چه خواهد شد. نمیدانیم چه اتفاقی در خانه افتاده و چه کسی نخستین بار از وضعیت او مطلع شده است. اما از کنار هم قرار گرفتن نشانهها درمییابیم که فریاد پسر در شکستن سکوت و آغاز واکنش دیگران مؤثر بوده است.
در اینجا نویسنده بهجای آنکه همهچیز را توضیح دهد، انگار از خواننده میخواهد قطعات پراکنده را کنار هم قرار دهد.
این روش، اگرچه در بخشهایی نیازمند دقت بیشتری در نشانهگذاری و اتصال روایی است، در کلیت خود به داستان امکان میدهد از پایانبندی توضیحی و تصنعی فاصله بگیرد.
یکی از امتیازات داستان، شخصیتپردازی غیرمستقیم است. نویسنده بهندرت دربارهی شخصیتها قضاوت میکند. ما آنها را از طریق رفتار، خاطره، گفتوگو و جزئیات زندگیشان میشناسیم.
پسر: مهمترین شخصیت داستان است. او از طریق دلتنگی، تنهایی، بازی با صداها، توجه به پیرزن و نگرانی دربارهی او ساخته میشود. نکتهی جالب این است که نویسنده او را به کودکی صرفاً معصوم و فرشتهخو تبدیل نمیکند. خشمگین میشود، ناسزا میگوید، صدف پرت میکند و گاهی رفتارهای غیرعادی دارد. همین ویژگیها او را باورپذیرتر میکنند.
پیرزن: شخصیتی است که بخش زیادی از حضورش از طریق صدا و خاطره شکل میگیرد. ما او را بیشتر از آنکه ببینیم، میشنویم. این انتخاب با وضعیت او تناسب دارد؛ زنی که از نظر جسمی در خانه محبوس شده، اما صدایش هنوز از پنجره عبور میکند و به جهان پسر میرسد.
پرویز: شخصیت بخش دوم است و با خشم، سرخوردگی و رفتارهای روزمرهاش معرفی میشود. سیگار، خانهی نامرتب، ساندویچ نیمخورده، تماسهای نسرین و خاطرات شکست مهاجرت، اجزای جهان او را میسازند. او نمایندهی شکست یک رؤیای اقتصادی است، اما به یک نماد اجتماعی تقلیل پیدا نمیکند؛ ضعفها و تناقضهای فردی خودش را نیز دارد.
دختر پیرزن: یکی از شخصیتهای مهم اما کمپرداختهی داستان است. حضور او از خلال گفتههای مادر و موقعیت پایانی آشکار میشود. او در موقعیتی متناقض قرار دارد: از یک سو مسئولیت مراقبت از مادر را بر عهده دارد و از سوی دیگر، خود درگیر کار و محدودیتهای زندگی است. این شخصیت ظرفیت بسیار زیادی برای پرداخت بیشتر داشته است.
در مجموع، داستان به جای شخصیتهای پرحرف، از انسانهایی استفاده میکند که وضعیت روانی و اجتماعیشان در جزئیات کوچک آشکار میشود.
و این شخصیتها و رفتارها از این ویژگیهای داستان کوتاه واقعگراست.
جهان داستان
در داستان کوتاه، اشیا و عناصر محیطی گاهی وظیفهای فراتر از فضاسازی دارند. آنها میتوانند به اجزای معنایی روایت تبدیل شوند؛ یعنی بدون آنکه نویسنده دربارهی یک مفهوم توضیح بدهد، آن را در قالب یک تصویر به خواننده منتقل کنند.
«فریاد»، از این نظر چند عنصر تصویری قابل توجه دارد.
پنجره؛ مرز میان انزوا و ارتباط: پنجره مهمترین عنصر تصویری داستان است. پسر از پنجرهی خانهی خودش به پنجرهی پیرزن نگاه میکند. تمام انتظار و نگرانی او به این پنجره گره خورده است. پنجره از یک طرف مرز میان دو فضای خصوصی است و از طرف دیگر، تنها امکان ارتباط این دو انسان با یکدیگر. در واقع، پنجره هم نماد فاصله است و هم امکان عبور از فاصله. و این دوگانگی در تمام داستان حفظ میشود.
پیرزن پشت پنجره دیده میشود، با پسر حرف میزند، دربارهی غذا میپرسد و از گلها صحبت میکند. اما وقتی پنجره بسته است، رابطه نیز معلق میشود.
نکتهی جالب این است که پسر در نهایت برای برقراری ارتباط، به پرتاب صدف متوسل میشود. یعنی وقتی زبان و صدا کارایی ندارند، شیء به ابزار ارتباط تبدیل میشود.
پنجره در اینجا دیگر فقط یک قاب معماری نیست؛ به مرز میان بودن و نبودن دیگری تبدیل شده است.
باران؛ عنصری طبیعی که هم میپوشاند و هم آشکار میکند: باران در داستان حضوری مستمر دارد. در آغاز، باران با تاریکی و سردی همراه است. پسر خیس میشود، آسمان تیره است و محیط، سنگین و خفهکننده است. اما در خاطرات روستا، آب و طبیعت معنایی کاملاً متفاوت پیدا میکنند: شرشر آب، نسیم خنک، تاکستان و پونهها. آب در دو جهان متفاوت ظاهر میشود. در شهرک، باران، سرد و بی روح است؛ اما در روستا، آب بخشی از زندگی و آرامش است.
این تضاد، از نظر تصویری بسیار موفق است.
در پایان نیز صدف گلآلود در آب باران میغلتد. این تصویر میتواند با همان دنیای سرد و بیثبات داستان پیوند بخورد؛ چیزی کوچک و آسیبپذیر که در جریان آب رها شده است.
غذا؛ زبان مراقبت و نشانهی فقدان: غذا یکی از موتیفهای ظریف داستان است. نان و پنیر دستنخوردهی صبحانه، ماکارونی سرد، ترخینه، آش، غذای گرم و صحبت پیرزن دربارهی اینکه چه چیزی برای پسر بپزد، همگی به یک شبکهی معنایی تعلق دارند. در این داستان غذا فقط برای رفع گرسنگی نیست؛ زبان مراقبت است. مادر با آماده کردن صبحانه، حضور خود را در خانه باقی میگذارد. پیرزن با پیشنهاد غذا خوردن، به پسر احساس تعلق میدهد. در مقابل، غذای سرد و دستنخورده نشاندهندهی غیبت انسانهاست. این جزئیات از نظر داستاننویسی اهمیت دارند؛ زیرا نویسنده به جای بیان مستقیم تنهایی، آن را در یک ظرف غذا یا یک لقمهی نخورده نشان میدهد.
کلاه؛ نشانهای از حافظه و رابطه: کلاه در داستان از ظریفترین عناصر روایی است. در ابتدای داستان، پیرزن به پسر توصیه میکند چیزی روی سرش بگذارد تا سرما نخورد. پسر میگوید کلاه مناسبی ندارد و کلاهش، گوشهایش را اذیت میکند.
در بخش پایانی، دختر پیرزن با نخ کاموایی آبیرنگی مواجه می شود که از کلاه نیمهکارهی مادر باقی مانده است. این بازگشت تصویری، کلاه را از یک وسیلهی سادهی پوشیدنی، به نشانهای از مراقبت و پیوند عاطفی تبدیل میکند.
این جزئیات بهخصوص از آن جهت اثرگذار است که کلاه هنوز کامل نشده است. میتوان آن را نشانهای از کار ناتمام زندگی دانست؛ از رابطههایی که پیش از آنکه به پایان برسند، در معرض گسست قرار میگیرند.
صدف؛ شیئی کوچک در برابر یک جهان بزرگ: صدف نیز در داستان جایگاه قابل توجهی دارد. پسر صدفها را از گلدان بیرون میآورد و به سمت پنجرهی پیرزن پرتاب میکند. صدف ابتدا وسیلهای برای جلب توجه است، اما وقتی پرتابها بینتیجه میمانند، به ابزار بیان درماندگی تبدیل میشود. صدفهای کوچک در برابر پنجرهی بسته، ناتوانی پسر را نشان میدهند. او نه کلید دارد، نه راهی برای ورود، نه قدرتی برای تغییر شرایط پیرزن. تنها چیزی که در اختیار دارد، همین اشیای کوچک و صدای خودش است. در پایان، صدف گلآلود دوباره ظاهر میشود و در آب میغلتد. این بازگشت، داستان را از نظر تصویری به نقطهی آغاز متصل میکند و به آن نوعی انسجام دَوَرانی میدهد.
گاز؛ خطر نامرئی: یکی از عناصر مهم داستان که شاید در نگاه نخست کمتر به آن توجه شود، شیر گاز است. پیرزن چند بار دربارهی فراموش کردن بستن گاز صحبت میکند. این موضوع ابتدا در قالب یک گفتوگوی معمولی و حتی کمی طنزآمیز مطرح میشود. اما در پایان، همین جزئیات، معنایی تهدیدآمیز پیدا میکنند. گاز، خطری است که دیده نمیشود، اما میتواند پیامدهای جبرانناپذیر داشته باشد. در کنار آن، درهای قفلشده نیز قرار دارند. این دو عنصر در پایان به هم میرسند: خانهای بسته، انسانی آسیبپذیر و خطری که ممکن است در فضای محصور خانه وجود داشته باشد.
نویسنده با این تمهید، از گفتوگوهای روزمرهی ابتدای داستان، زمینهی نگرانی نهایی را فراهم کرده است.
ظرفیتهای قابل بهبود داستان
تراکم بیش از اندازهی اطلاعات اجتماعی: یکی از خطراتی که داستان در بخش دوم با آن مواجه است، انباشته شدن اطلاعات مربوط به زندگی پرویز است. بیکاری، تعدیل نیرو، مهاجرت، مخالفت نسرین، نقش پدر نسرین، خرید آپارتمان، وضعیت اقتصادی، رابطهی زناشویی و حسرت گذشته، تقریباً در فاصلهای نسبتاً کوتاه مطرح میشوند. تراکم این حجم از مشکلات و اطلاعات، باعث میشود روایت از وضعیت عاطفی لحظه، فاصله بگیرد و به سمت شرح پیشینهی شخصیت حرکت کند.
بهویژه در داستان کوتاه، اطلاعات گذشته باید تا حد امکان در خدمت وضعیت اکنون باشند.
عدم توازن میان شخصیتها: پسر و پرویز هر دو فرصت مناسبی برای شخصیتپردازی پیدا میکنند؛ اما پیرزن و بهخصوص دخترش و حتی پدر و مادر پسربچه، تا اندازهای در حاشیه باقی میمانند.
این مسئله تا حدودی قابل درک است؛ زیرا روایت دربارهی تجربهی پسر است و سپس به پرویز منتقل میشود.
اما از طرف دیگر، پیرزن مهمترین محور حادثه است و دخترش نیز در پایان نقشی اساسی پیدا میکند.
به همین دلیل، شاید لازم باشد نویسنده اندکی بیشتر به جهان دختر نیز نزدیک شود.
و همین مسئله در مورد والدین پسرک نیز می تواند وجه های علت و معلولی مناسب تری به روابط این شخصیت ها اضافه کند.
پایانبندی و مسئلهی چندصدایی: بخش سوم تلاش میکند چند تجربهی انسانی را همزمان در یک قاب قرار دهد: پسر، پرویز، پیرزن، نیروهای اورژانس و دختر پیرزن.
این چندصدایی از نظر مفهومی جذاب است، اما در بعضی جملهها مرز میان شخصیتها چندان روشن نیست. جابهجایی از ذهن پسر به پرویز و سپس به افکار نیروهای اورژانس و دختر، در فاصلهای کوتاه انجام میشود.
این تکنیک اگر با دقت بیشتری اجرا شود، میتواند داستان را به داستانهای مدرن نزدیک کند و بسیار تأثیرگذار باشد؛ اما اگر مخاطب برای تشخیص اینکه اکنون با ذهن کدام شخصیت همراه است مجبور به بازخوانی جمله شود، بخشی از اثرگذاری صحنه از دست میرود.
بهویژه در پایان داستان، که قرار است فشار عاطفی به اوج برسد، شفافیت کانون روایت اهمیت زیادی دارد.
توضیحات احساسی: نویسنده در بسیاری از قسمتها به تصویر اعتماد میکند، اما گاهی پس از ساختن یک تصویر مؤثر، احساس شخصیت را نیز توضیح میدهد.
برای مثال، در بخشهایی که پسر به یاد روستا میافتد یا خشم خود را نسبت به شرایط زندگی بیان میکند، می توان برخی توضیحات و تکرارهای عاطفی را حذف یا استعاری تر و تصویری تر کرد.
به بیان دیگر، هرجا رفتار، تصویر یا گفتوگو به اندازهی کافی بار عاطفی دارد، بهتر است نویسنده به مخاطب اعتماد کند و اجازه دهد خودش حس و مفهوم را دریافت کند.
عنوان داستان: «فریاد»، عنوانی روشن، متناسب و مرتبط با نقطهی اوج داستان است. بااینحال، عنوان در درجهی نخست به کنش فیزیکی پسر اشاره میکند؛ درحالیکه داستان دربارهی سکوتهای بیشماری است که در روایت وجود دارد.
سکوت مادر و پدر، سکوت پیرزن پشت پنجره، سکوت پرویز در برابر تماسهای نسرین، سکوت دختر در پایان و سکوت محیطی که صدای کارخانهها در آن جای گفتوگوهای انسانی را گرفته است. اگرچه عنوان را میتوان در تقابل با تمام این سکوتها دانست ولی می توان برای کشش بیشتر مخاطب، عنوانی خاصتر برای این داستان انتخاب کرد.
در پایان چه کسی واقعاً نجات پیدا میکند؟
پایان داستان مهمترین بخش آن است و ارزش این را دارد که کمی بیشتر روی آن مکث و تمرکز شود.
در پایان، پیرزن به آمبولانس منتقل میشود. پسر خوشحال است که فریادش شنیده شده و پیرزن را پیدا کردهاند. پرویز در کنار ساختمان ایستاده است. دختر پیرزن در بهت و گیجی، تکهای از نخ کلاه مادرش را در دست گرفته است.
اما نویسنده در اینجا یک انتخاب جالب انجام می دهد: به جای آنکه بر نجات پیرزن تأکید کند، دوربین روایت را میان چند انسان و چند وضعیت عاطفی جابهجا میکند.
این انتخاب باعث میشود حادثه از یک ماجرای نجاتِ ساده فراتر برود.
پسر، که از تنهایی و بیپناهی رنج میبرد، حالا توانسته در نجات دیگری مؤثر باشد.
دختر، که ظاهراً به دلیل شرایط زندگی، مادرش را در خانه محبوس کرده، حالا با احتمال ازدست دادن او مواجه شده است.
پرویز، که خود درگیر شکست و سرخوردگی است، دست به کاری می زند که ظاهرا ارتباطی با وضعیت بغرنج او ندارد.
و نیروهای اورژانس نیز هرکدام زندگی و دغدغههای شخصی خود را دارند؛ آنها هم انسانهایی هستند که بیرون از این حادثه، خانواده، فرزند و نگرانیهای خودشان را دارند.
این تصویر چندوجهی یک نکتهی مهم را آشکار میکند: هیچکس در این داستان صرفاً یک نقش اجتماعی نیست. حتی کسانی که در یک لحظه در حال نجات دیگریاند، خودشان زندگیهای پیچیده ای دارند.
اما یک نکتهی دیگر نیز در پایان وجود دارد.
پیرزن به آمبولانس منتقل میشود، ولی داستان به ما اطمینان نمیدهد که او نجات پیدا خواهد کرد.
این تصمیم از نظر روایی قابل دفاع است؛ زیرا اگر نویسنده پایان را با نجات قطعی پیرزن تمام میکرد، احتمال داشت داستان به سمت یک پایان عاطفی و تسکیندهنده حرکت کند.
اما زندگی همیشه چنین پایانهایی ندارد.
فریاد پسر شنیده شده، کمک رسیده و پیرزن از خانه خارج شده است؛ ولی هنوز معلوم نیست این همه پیوند نجات بخش، برای نجات او کافی بوده باشد.
و این عدم قطعیت با جهان داستان تناسب دارد.
گاهی تنها کاری که انسان میتواند برای دیگری انجام دهد، این است که اجازه ندهد رنج او در سکوت و تنهایی اتفاق بیفتد.
پسر شاید نتواند جان پیرزن را نجات دهد، اما توانسته است سکوتی را که پیرزن در آن محبوس شده بود، بشکند.
و شاید همین، معنای اصلی عنوان داستان باشد.
داستان در سطح نخست، روایت تنهایی و نگرانی یک پسربچه برای پیرزنی تنهاست (به رغم مشکلات درونی خودش)؛ در سطح دوم، تصویری از یک زندگی فرسودهی کارگری را ارائه میدهد؛ و در سطح سوم، به مسئلهی مسئولیت انسان در برابر دیگری میرسد.
و نویسنده موفق شده است این سه سطح را تا حد زیادی در یکدیگر ادغام کند، بدون آنکه داستان به بیانیهای اجتماعی یا متنی فلسفی تبدیل شود.
این نکته ارزشمند است؛ زیرا داستان اجتماعی زمانی به ادبیات تبدیل میشود که مسائل اجتماعی از درون تجربهی زیستهی شخصیتها بیرون بیایند، نه اینکه شخصیتها صرفاً بهانهای برای بیان دیدگاههای نویسنده باشند.
در «فریاد»، فقر را در لقمهی نان و پنیر دستنخورده میبینیم، نه در یک گزارش دربارهی فقر. تنهایی را در پنجرهی بسته میبینیم، نه در توضیحی دربارهی انزوای انسان مدرن. مهاجرت را در خاطرهی تاکستان و صدای تراکتور تجربه میکنیم، نه در یک تحلیل مستقیم از مهاجرت روستا به شهر.
و زوال پیوندهای خانوادگی را در تماسهای بیپاسخ و قطع ارتباط اعضای خانواده، احساس میکنیم.
اینها نشان میدهند که نویسنده در بسیاری از لحظات، به قدرت روایت و تصویر اعتماد کرده است.
جهان اخلاقی داستان
آنچه بیش از همه در این داستان اهمیت دارد، تقابل و تفاوت انسان ها نیست؛ تقابل و تفاوت انواع امکان زندگی است.
در یک طرف، انسانهایی قرار دارند که درگیر کار، معاش، مهاجرت، بیکاری اند و فرصت چندانی برای دیدن یکدیگر ندارند.
در طرف دیگر، کودکی قرار دارد که با وجود تمام محرومیتهای خودش، هنوز فرصت و توان دیدن دیگری را دارد. و این تقابل، داستان را از یک روایت صرفاً اندوهبار فراتر میبرد.
پسر در موقعیتی قرار دارد که خودش نیازمند مراقبت است، اما در لحظهی حساس، به مراقبتکننده تبدیل میشود.
این جابهجایی نقش، به نظرم یکی از مهمترین دستاوردهای داستان است.
شاید نویسنده میتوانست همین مضمون را با تأکید بیشتری در پایان برجسته کند، اما خوشبختانه از توضیح مستقیم آن پرهیز کرده و ادراک را با انتخابی صحیح، به مخاطب واگذار کرده است.
این داستان، نمونه ی موفقی است از نزدیک کردن روایت یک حادثه به ادبیات. زیرا ادبیات، خصوصا داستان کوتاه، همیشه دربارهی اتفاقات بزرگ نیست؛ گاهی دربارهی چیزهای کوچکی است که با انسان ها یا پس از رفتن آدمها باقی میمانند.