نقد داستان کوتاه “درست مثل زری خانم” اثر مژگان شعبانی
راوی و برادرش محسن در خانوادهای بزرگ میشوند که در آن پدر خشونت پنهان و آشکار دارد، مادر منفعل و مذهبی و گاه مشارکتکننده در سکوت است. خشونت پنهان از همان کودکی در محسن دیده میشود؛ به حیوانات آسیب میزند و اشیاء کوچک را نابود میکند. محسن توسط پدر آزار میبیند و راوی بهطور ناقص و از سوراخ کلید شاهد این ارتکاب است، صحنهای که تنها در پایان داستان، و بهصورت حذفشده و غیرمستقیم، به آن اشاره میشود. برهنگی محسن، خون روی رانها، قدغنبودن ورود به اتاق پس از آن. محسن مرغ مینا که بهجای زری به خانه آمده را میکشد. در فاصلهای نامعلوم، پدر از پشتبام سقوط میکند و میمیرد، مرگی که علت واقعیاش هرگز گفته نمیشود. سالها بعد محسن ازدواج میکند و عروسیاش در همان خانه برگزار میشود.
تکنیک حذف و غیاب در این داستان بسیار هوشمندانه بهکار گرفته شده؛ اتاق پدر، ماجرای پشتبام، گفتوگوی همسایه و سرنوشت عروس. این حذف تعلیق اصلی را میسازد چوم خواننده میداند چیزی گفته نشده، اما نمیداند چه! معنا در این داستان در جای خالی و تعویق تولید میشود. زری دالّی لغزنده است، عروسک، محسن در دامن سفید، عروس امروز و شاید خود راوی. هیچکدام مدلول نهایی نیستند و هر بار دلالتی تازه به دال بازمیگردد. عقد هم آغاز نیست، تکرار است؛ آینه و شمعدانِ نسلبهنسل چرخیده میراثی هستند که همه را به یک اندازه خوشبخت میکند، یعنی ایدئولوژیای که چرخه را تضمین میکند. داستان با عقد مرتبط است و اسپند، سفرهی عقد، قرآن، گل و گلاب، هر کدام حافظهای را از زیر خاک بیرون میکشد. این ساختار شبیه روایت دومحوری حال و گذشته است. جملهی عروس خانم وکیلم؟ بین دو زمان ضربآهنگ میسازد و فلشبکها را به هم گره میزند.
پیرنگ حول ایدهی مرکزیِ خشونتیست که نادیده گرفته شده و سپس تکرار و جابهجا میشود. محسن قربانیِ خشونتی نامکشوف در اتاق پدر است؛ خانواده این خشونت را نمیبیند یا نمیخواهد ببیند مادر که یک زن منفعل است شاید دیده و به روی خودش نیاورده واکنشهای نمادین و ناکافی نشان میدهد. این نبودِ مواجههی واقعی، محسن را به چرخهای از جابهجاییِ خشونت میراند. محسن خشونتی که به او تحمیل شده را بر موجودات ضعیفتر از خودش شامل حیوانات و اشیاء بازتولید میکند مورچه، ماهی، عروسک، پرنده. و در پایانِ ضمنی داستان، گویا راوی، که همیشه ناظر و قربانیِ فرعی است و بهجای محسن کتک میخورد در پایان با دیدنِ عروسِ جدید، چرخه را از نو میشناسد و میفهمد عروس، زریِ بعدی است. پیرنگ بر این فرضیه بنا شده که ازدواج محسن نه پایانِ خشونت، که آغاز دوری تازه از همان الگوست.
روایت داستان غیرخطی است و بر پایهی تکنیکِ مونتاژ تداعیگر ساخته شده. هر مرحله از مراسم عقدِ در حالِ وقوع شامل چیدن سفره، دودکردن اسپند، بستنِ قند، گفتنِ سهبار عروس رفته گل بچیند، رفتن برای گلاب، بلهگفتن، عسلخوردن و … بهعنوان یک محرک آیینی عمل میکند که راوی را به خاطرهای مشخص در گذشته پرتاب میکند. این ساختار شبیه تکنیک جریان سیال ذهن است، اما نه آزاد، بلکه قاببندیشده در تقویمِ آیینِ عقد یعنی فرم مراسم سنتی، اسکلتِ فصلبندیِ داستان را میسازد. هر آیین یک در به گذشته باز میکند و یک تکه از تروما را آشکار میکند.
زاویهی دیدِ اولشخص داستان از نگاهِ کودکیست که اکنون بزرگ شده، اما نکتهی ظریف اینجاست که صدای راوی در حالِ حاضر و در عروسی محسن و صدای راوی در بازگویی خاطرات، گاه از هم تفکیکناپذیرند چون فعلها در زمان حال نقل میشوند چه برای صحنهی حاضر چه برای فلاشبکها. این همزمانیِ دستوری، مرز بین گذشته و حال را از بین میبرد انگار برای راوی، تروما زمان خطی ندارد و گذشته هنوز دارد اتفاق میافتد. اما در قسمتهایی از داستان لغزش در صدای راوی رخ میدهد و مرز بین کودک و بزرگسال از بین میرود اگر لغزش عمدی است نیاز به یک نشانهی صریحتر مثل تغییر زمان فعل برای وجود دارد.
گرهی اصلی داستان از همان خط اول شکل میگیرد: وقتی محسن خواست سر زری خانم را ببرد… اما چرا محسن چنین موجودی است، پرسشی است که تا آخرین پاراگراف بیپاسخ میماند. نویسنده با مهارت، نشانههایی پراکنده میکارد مثل نگاهِ خاصِ محسن که راوی مدام تکرار میکند بیآنکه علت را فاش کند.
آشکارسازی در پاراگراف پایانی اتفاق میافتد ولی بهشکل مستقیم گفته نمیشود. توصیفِ برهنگی محسن، خون روی رانها، سکوتِ زری-عروسک که همزمان شاهد صحنه بوده، و تغییرِ ناگهانیِ نگاهِ محسن از ترس به لذتِ تاریک. نویسنده هرگز کلمهی آزار یا تجاوز را به کار نمیبرد؛ معنا تنها از طریقِ مجاورتِ تصاویر منتقل میشود. این حذفِ عامدانه، یکی از قویترین ابزارهای سیوژه در این متن است: ندانستنِ کودکِ راوی در آن لحظه، با ندانستنِ خواننده تا پایان داستان، همپوشان میشود. خواننده دقیقاً همان چیزی را تجربه میکند که راوی تجربه کرده یک حقیقتِ دیرهنگام و از طریقِ حذف فهمیدهشده.
داستان با چند سنت متنی عرفانی و آیینی گفتوگو میکند و هر بار آن را وارونه میکند. نخست سنت پرنده در ادب فارسیست. پرنده در این سنت نماد روح و گویایی است، اما مینای داستان لال است و تنها پس از کور شدن و مرگ آواز میخواند. قرآن، استخاره، خطبهی عقد و دعای چشمزخم. این متنها در جای مقدس خود نمیمانند و با خون، ادرار و خرافه درهم میآمیزند. از طرفی حضور و معنای خانه در این داستان وارونه میشود و بهجای اینکه پناه باشد بیشتر شبیه یک قفس و شکنجهگاهی از اقتدار پدرسالارانه است که با آیین مشروعیت میگیرد و با سکوت بازتولید میشود. خانه جاییست که محسن را تبدیل به سایه کرده، مادر را تبدیل به مادر هولناکِ همزمان حامی و ویرانگر(که فقط کارکرد است تا شخصیت) و راوی را هم مبدل کرده به یک قربانیِ همیشه مقصر، و اصولا چه جامعه و چه خانواده برای حفظ نظم خود حتما باید کسی را مقصر بدانند و اینجا چه کسی بهتر از دختر الکن خانواده!
حواس بویایی و لامسه در داستان حضور موثر و چشمگیری دارند.
بو بهشکل بوی اسپند، ترشی، گلاب و ادرار تکرار میشود و لامسه با گرمای مایع روی پا. این حواس نقش حافظه را بازی میکنند. صدای عاطفی راوی صدای کسی است که زبانش را از او گرفتهاند. وقتی راوی در پایان میخندد و میرقصد، این نخستین واکنش عاطفی آشکار اوست و به همین دلیل تکاندهنده است.
همانطور که عنوان داستان میرساند هر سه زن داستان در قالبهای تحمیلیای گرفتارند که باید شبیه همان باشند. مادر مجری و حافظ نظم مردسالاری، عروس نمایشگر کالاییشدن و تبدیل شدن به زری و راوی دختری که مقصر همهی گناههاست.
نمادهای اصلی همواره دوگانهاند. دوختن زبان با ساتن هم سکوت تحمیلی است و هم آیین زبان بدخواه را بستن. سفید هم پاکی عروس است و هم رنگ دامنی که آزار را میپوشاند. گلاب هم تطهیر است و هم بستر ادرار. خون گوسفند هم شگون است و هم نشانهی خشونت. و نهایتا بلهی عروس هم رضایت است و هم تسلیم. پایان نیز دستکم دو خوانش دارد: رهایی راوی از سکوت، یا آغاز نوبتی دیگر از همان چرخه برای عروس که اگر یک حرکت یا حرف از طرف او در داستان وجود داشت عروس از بدلبودن و نمادینگی صرف بیرون میآمد و فردیت پیدا میکرد و پایان چندلایهتر میشد. داستان در جاهایی داستان زیر بار نمادها خفه و بار روایت سنگین شده و این موضوع تا حدودی از قدرت روایت کاسته، با عمق دادن به چند نماد محدود و کمرنگ کردن باقی میتوان تا حد زیادی بر این موضوع غلبه و داستان را چند پله قویتر کرد.